Λιθίαση ουροποιητικού

Η ουρολιθίαση είναι ο σχηματισμός και η παρουσία λίθων σε οποιοδήποτε τμήμα του ουροποιητικού συστήματος, κυρίως στους νεφρούς και στους ουρητήρες. Οι λίθοι ταξινομούνται ανάλογα με τη σύστασή τους σε λίθους οξαλικού ή φωσφορικού ασβεστίου, ουρικού οξέος, στρουβίτη, κυστίνης και σπανιότερες μορφές. Η σύσταση του λίθου έχει σημασία τόσο για τη διερεύνηση των αιτίων όσο και για την πρόληψη των υποτροπών.

Αίτια και παράγοντες κινδύνου. Η δημιουργία λίθων σχετίζεται με υπερκορεσμό των ούρων από λιθογόνες ουσίες και επηρεάζεται από γενετικούς, μεταβολικούς, διατροφικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες. Παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνουν τη χαμηλή πρόσληψη υγρών, την αυξημένη πρόσληψη νατρίου, την υπερβολική κατανάλωση ζωικής πρωτεΐνης, την παχυσαρκία και ορισμένες μεταβολικές ή γαστρεντερικές διαταραχές. Ιδιαίτερες αιτίες υπάρχουν σε λίθους ουρικού οξέος, κυστίνης και λοιμώδεις λίθους.

Κλινική εικόνα. Οι νεφρικοί λίθοι μπορεί να παραμένουν ασυμπτωματικοί. Όταν ένας λίθος εισέλθει στον ουρητήρα, η τυπική εκδήλωση είναι ο νεφρικός κολικός, δηλαδή οξύς έντονος πόνος στην οσφυϊκή ή πλάγια κοιλιακή χώρα, συχνά με αντανάκλαση προς τη βουβωνική χώρα. Μπορεί να συνυπάρχουν αιματουρία, ναυτία, έμετος και συμπτώματα από το κατώτερο ουροποιητικό. Πυρετός σε ασθενή με πιθανή απόφραξη του ουροποιητικού αποτελεί ιδιαίτερα ανησυχητικό εύρημα.

Διάγνωση. Η διερεύνηση περιλαμβάνει ιστορικό, κλινική εξέταση, εξέταση ούρων και αιματολογικό/βιοχημικό έλεγχο. Η αξονική τομογραφία χωρίς σκιαγραφικό έχει υψηλή διαγνωστική ακρίβεια και μπορεί να προσδιορίσει τη θέση, το μέγεθος και την πυκνότητα του λίθου. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες προτείνουν αρχική χρήση υπερηχογραφήματος και επιβεβαίωση με CT χωρίς σκιαγραφικό σε ασθενείς με οξύ πόνο στο πλάι, ανάλογα με την κλινική κατάσταση. Το NICE συνιστά σε ενήλικες με ύποπτο νεφρικό κολικό επείγουσα low-dose CT χωρίς σκιαγραφικό, ενώ στην εγκυμοσύνη προτιμάται το υπερηχογράφημα.

Σε ασθενείς με υποτροπιάζουσα λιθίαση ή υψηλό κίνδυνο υποτροπής ενδείκνυται πιο αναλυτικός μεταβολικός έλεγχος, ο οποίος μπορεί να περιλαμβάνει συλλογή ούρων 24ώρου. Όταν είναι διαθέσιμος ο λίθος, συνιστάται ανάλυση της σύστασής του, επειδή αυτή καθοδηγεί την περαιτέρω διερεύνηση και πρόληψη.

Θεραπεία. Η αντιμετώπιση εξαρτάται από το μέγεθος, τη θέση και τη σύσταση του λίθου, την παρουσία απόφραξης ή λοίμωξης και τη νεφρική λειτουργία. Για τον οξύ νεφρικό κολικό, τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη αποτελούν συνήθως θεραπεία πρώτης επιλογής εφόσον δεν υπάρχουν αντενδείξεις. Ορισμένοι μικροί ουρητηρικοί λίθοι μπορούν να αποβληθούν αυτόματα, ενώ α-αποκλειστές μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως φαρμακευτική θεραπεία αποβολής σε επιλεγμένους ασθενείς, με τα δεδομένα να υποστηρίζουν περισσότερο τη χρήση τους σε άπω ουρητηρικούς λίθους άνω των 5 mm.

Όταν απαιτείται ενεργός αφαίρεση, οι κύριες επιλογές είναι η εξωσωματική λιθοτριψία με κρουστικά κύματα (SWL/ESWL), η ουρητηροσκόπηση, συνήθως με ενδοσκοπικό κατακερματισμό του λίθου ή διαδερμική νεφρολιθοτριψία (PCNL) με τη χρήση laser  ή πνευματικής λιθοτριψίας. Η PCNL αποτελεί θεραπεία πρώτης επιλογής για μεγάλους νεφρικούς λίθους, ιδιαίτερα όταν το μέγεθος υπερβαίνει τα 2 cm σύμφωνα με τις οδηγίες της EAU.

Η απόφραξη του ουροποιητικού σε συνδυασμό με λοίμωξη ή σήψη αποτελεί ουρολογικό επείγον. Απαιτείται άμεση αποσυμφόρηση με ουρητηρικό stent ή διαδερμική νεφροστομία και έναρξη κατάλληλης αντιμικροβιακής θεραπείας. Η οριστική αντιμετώπιση του λίθου συνήθως αναβάλλεται μέχρι να ελεγχθεί η λοίμωξη.

Πρόληψη υποτροπών. Η αυξημένη πρόσληψη υγρών αποτελεί βασικό μέτρο. Οι πρόσφατες CARI Guidelines συστήνουν πρόσληψη υγρών τέτοια ώστε η ημερήσια παραγωγή ούρων να είναι τουλάχιστον 2,5 L στους περισσότερους ασθενείς με νεφρολιθίαση.

Στους ασθενείς με λίθους ασβεστίου συνιστάται περιορισμός της πρόσληψης νατρίου, ενώ δεν προτείνεται γενικευμένη δίαιτα φτωχή σε ασβέστιο. Αντίθετα, φυσιολογική πρόσληψη διαιτητικού ασβεστίου, περίπου 1.000 mg/ημέρα στους ενήλικες κάτω των 70 ετών, μπορεί να βοηθήσει επειδή το ασβέστιο δεσμεύει το οξαλικό στο έντερο και περιορίζει την απορρόφησή του. Συνιστάται επίσης διατροφή πλούσια σε φρούτα και λαχανικά και αποφυγή υπερβολικής κατανάλωσης μη γαλακτοκομικής ζωικής πρωτεΐνης.

Η φαρμακευτική πρόληψη εξατομικεύεται ανάλογα με τη σύσταση του λίθου και τις μεταβολικές διαταραχές και μπορεί, για παράδειγμα, να περιλαμβάνει κιτρικά ή άλλα φάρμακα σε επιλεγμένους ασθενείς. Οι σύγχρονες οδηγίες τονίζουν ότι η πρόληψη πρέπει να βασίζεται στην ανάλυση του λίθου και, στους ασθενείς υψηλού κινδύνου, στον μεταβολικό έλεγχο.

Βιβλιογραφία

1. European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis 2026. EAU Guidelines Office, Arnhem, The Netherlands.
2. European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis: Guidelines—Diagnostic Evaluation and Disease Management.
3. CARI Guidelines Kidney Stones Guideline Working Group. Diagnosis and risk factors of kidney stones. October 2025.
4. CARI Guidelines Kidney Stones Guideline Working Group. Nutrition therapy for the prevention of kidney stones. October 2025.
5. CARI Guidelines. Kidney Stones Guidelines: metabolic evaluation, acute pain management, nutrition and pharmacological prevention.
6. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Renal and ureteric stones: assessment and management. NICE Guideline NG118. London: NICE; 2019.
7. Skolarikos A, et al. Metabolic evaluation and recurrence prevention for urinary stone patients: EAU guidelines. European Urology. 2015;67:750–763.
8. Türk C, et al. EAU Guidelines on Diagnosis and Conservative Management of Urolithiasis. European Urology. 2016;69:468–474.
9. Türk C, et al. EAU Guidelines on Interventional Treatment for Urolithiasis. European Urology. 2016;69:475–482.